Weak Signals, Wild Cards

Over het IJ achter het Amsterdam centraal station ligt Noord, Amsterdams grootste stadsdeel. Getekend door de in verval geraakte scheepvaartindustrie en met een lang verleden van polders, boerderijen, galgen en tuinsteden staat Amsterdam-Noord nu aan de drempel van een nieuw tijdperk. Projectontwikkelaars en vastgoedgiganten bekijken dit deel van Amsterdam met gretige ogen: ze zien een Noord dat wordt gekenmerkt door nagelnieuwe kantoortorens, hippe cafe's en penthouses met zicht op het water.

Weak Signals, Wild Cards bestaat uit een tentoonstelling met werken in opdracht en een dag met lezingen en performances samengesteld door het Curatorial Programme 2008-09 van de Appel. Tien kunstenaars en een aantal sprekers uit verschillende vakgebieden zijn uitgenodigd om in Amsterdam-Noord te reageren op de bestaande plannen voor het stadsdeel en een aantal alternatieve toekomstscenario’s te schetsen. De sprekers zullen ons vanuit het perspectief van hun eigen expertisegebied vertellen hoe Amsterdam Noord er wellicht uit zal komen te zien. De kunstenaars maken werken voor én vanuit de context van de toekomst zoals zij deze voorzien.

Voor de titel van het project zijn termen uit de futurologie geleend. ‘Zwakke signalen’ vormen een patroon van verschijnselen dat dient als indicator van mogelijke ontwikkelingen in de toekomst. ‘Wild Cards’ staat voor moeilijk te voorspellen gebeurtenissen met een zeer hoge impact.

We zijn niet de enigen die een poging doen een toekomst te voorspellen: Amsterdam-Noord wordt op dit moment geconfronteerd met een heel scala aan visies die een op handen zijnde hergeboorte van het stadsdeel omschrijven. Veel van de duizelingwekkende voorspellingen draaien rond de ‘creatieve stad’, die niet alleen de aanwezigheid van kunstenaars impliceert maar ook een allesomvattende creatieve subjectiviteit in de maatschappij die bestaat uit onafhankelijke en vindingrijke individuen, constant zoekende naar manieren om zichzelf te verbeteren. De dubbele toekomstvisie van de ‘creatieve stad’ is inmiddels zo vaak en uitgebreid besproken dat deze haast tastbaar is geworden. Men krijgt het gevoel de fata morgana van deze nog niet bestaande stad al te kunnen inlopen, en zelfs te bewonen.

De onzekerheid van de huidige globale economische omstandigheden biedt ons de mogelijkheid om vraagtekens te zetten bij de fundamenten die worden gelegd, en om deze opnieuw vorm te geven. Als de condities waarop stedelijke vernieuwing is gebaseerd niet langer vaststaan, is het nodig om te heroverwegen welke andere stedelijke structuren, milieus, en toekomstige gemeenschappen mogelijk zijn. Welke geschreven en ongeschreven economische rollen wordt kunst verondersteld te spelen in de ‘creatieve stad’, en welke rol speelt kunst in opdracht binnen de stedelijke ontwikkeling? Zijn er, in het licht van de huidige financiële onzekerheid, andere toekomstige gemeenschappen denkbaar naast de droombeelden die ons worden voorgehouden door vastgoedontwikkelaars? Hoe zou een openbaar kunstwerk voor deze denkbeeldige gemeenschap er uit zien, en onder welke omstandigheden zou het tot stand komen?

De kunstwerken, lezingen, performances en presentaties uit de tentoonstelling vormen een geheel van verbeeldingen en speculaties over de toekomst. In contrast met de huidige verregaande instrumentalisatie van kunst in het kader van stedelijke vernieuwing grijpt Weak Signals, Wild Cards het potentieel van kunst aan om door de tijd te glippen en veelvormige mogelijkheden te genereren. De werken en statements zijn niet ‘af’, ze portretteren of documenteren immers een maatschappij die zich nog moet manifesteren. Toch zijn er, en hun komst staat een heroverweging van het heden toe.

Weak Signals, Wild Cards is het eindproject van het Curatorial Programme 2008/09 van de Appel, waarin sinds drie jaar de nadruk op ‘context responsive curating’ is komen te liggen. Het Curatorial Programme van de Appel 2008/09 is de uitdaging aangegaan te reageren op Amsterdam Noord.

de Appel Curatorial Programme 2008/09 is: Clare Butcher, Lilian Engelmann, Mia Jankowicz, Christina Li, Ana Nikitović en Ji Yoon Yang.

Clare Butcher is op zoek naar een manier om de kunst van het koken en de kunst van het curating samen te brengen. In de rest van haar tijd studeerde ze Kunstgeschiedenis aan de Universiteit van Kaapstad. Ze was curator bij het centrum voor Afrikastudies in Kaapstad en werkte als assistent voor fotograaf en Magnum-lid Mikhael Subotzky. In 2008 werkte Clare als gastcurator bij het Van Abbemuseum in Eindhoven. Op dit moment is ze bezig met een serie non-lezingen gemaand The Usual Suspects en schrijft ze voor Metropolis M, Art South Afrika en Artthrob.

Ji Yoon Yang organiseerde samen met Baruch Gottlieb Sound Effects Seoul 2007, Korea’s eerste grote geluidskunstfestival. In 2010 gaat de derde editie van het festival in Seoul van start. Ook heeft ze als curator gewerkt bij Alternative Space LOOP. Yang heeft mediakunst en -theorie gestudeerd in New York en Seoul.

Lilian Engelmann heeft kunstgeschiedenis en economie gestudeerd aan de universiteit van Leipzig en Wenen. Ze werkte als freelance curator en heeft in Berlijn de tijdelijke kunstruimte :emyt opgericht. Per augustus 2009 gaat ze als curator aan de slag bij de Frankfurter Kunstverein in Duitsland.

Mia Jankowicz haalde haar master Visual Cultures aan het Goldsmiths College, waarna ze als curator van het residentieprogramma bij Gasworks in Londen ging werken. Ze werkte mee aan verschillende publieke projecten waaronder tentoonstellingen, residenties, een congres en een architecturale interventie. Het doorlopende project Disclosures met Anna Colin gaat op zoek naar verbanden tussen onderbelichte progessieve geschiedenissen en hedendaagse kunst, cultuur en samenleving. In 2007 won ze de Frieze Writers’ Prize voor nieuwe critici.

Christina Li runt sinds 2005 samen met Tobias Berger Para/Site Art Space in Hong Kong (www.para-site.org.hk). Tijdens haar werk als curator voor Para/Site richtte haar interesse zich voornamelijk op het onderzoeken en in kaart brengen van kunstpraktijken in de megalopolis Pearl River Delta, gerelateerd aan de context van hedendaagse kunst en cultuur in Hong Kong. Christina Li is afgestudeerd aan de Universiteit van Hong Kong in Beeldende Kunsten (Kunstgeschiedenis) en Comparative Literature en is assistent-curator van Making (Perfect) World: Harbour, Hong Kong, Alienated Cities and Dreams, de deelname van Hong Kong aan de 53e Biënnale van Venetië.

Ana Nikitovićheeft samengewerkt met het Centrum voor Hedendaagse Kunst in Belgrado en met Prelom kolktiv (www.prelomkolektiv.org). Ze was curator van de Joegoslavische Biënnale voor Jonge Kunstenaars, Untitled As Yet en van de internationale jaarlijkse tentoonstelling van hedendaagse kunst SPAPORT in Banja Luka, Bosnië-Herzegovina. Sinds 2004 is ze werkzaam bij het Museum voor Hedendaagse Kunst in Belgrado.

Weak Signals, Wild Cards is mogelijk gemaakt danzkij bijdragen en steun van de volgende personen en instellingen:

Met steun van: Amsterdam Fonds voor de Kunst, de Appel, Fonds BKVB, Goethe-Institut NL, KijkRuimte, kvadraat, Arts Council Korea, National Arts Council Singapore, Projectbureau Noordwaarts, SNS REAAL fonds, Stadsdeel Amsterdam Noord, Steim, Tolhuistuin, Vedett, and Ymere.

Mediapartner: HTV de IJsberg.

Met dank aan:: Bed & Brek in Van der Pek, Bredenoord Verhuur BV, IMTECH, Noordjes Kinderkunst, Prins Bernhard Cultuurfonds, Stichting Cultuur aan het IJ, Stichting Rijksakademie van Beeldende Kunsten, Vergunningenafdeling Amsterdam Noord & Bouw en Woning toezicht.

Ontwerp: Julie Peeters & Joris Kritis.
Ontwerp website: Stephanie DeArmond.

De Appel Curatorial Programme ’08/’09 wil de volgende personen bedanken wiens hulp en steun voor ons van onschatbare waarde was: Barbara Brons, Danila Cahen, Marian Cousijn, Ann Demeester, Renee Grootendorst, Chris Keulemans, Jim Mul, Beate Sissenop, Milica Topalovic, and Hartmut Wilkening.

We willen ook de volgende mensen bedanken voor hun advies, steun en aanmoediging in het mogelijk maken van het project:

Ana Andersson, Bonny & Kees Alberts, Jeroen Boomgaard, Nell Donkers, Edna van Duyn, Charles Esche, Bojan Fajfrić, Sarah Farrar, Elena Filipovic, Annie Fletcher, Marlies van Gelderen, Theresa Gleadowe, Alexander Godschalk FAC, Paul Goede, Yvonne Grootenboer, Mika Hannula, Kai van Hasselt, Huib Haye van der Werf, Tony Hofman, Paoletta & Sofia Holst, Franka Kanters, Lars Kavli, Eva de Klerk, Johan Leestemaker, John Law, Nina Möntmann, Gerardo Mosquera, Steve McQueen, Touria Meliani, Annette Mullink, Samga Nguyen, Saskia Noordhuis, Paul O’Neill, Daniela Paes Leão, Jowon van der Peet, Sascha Pohle, Henk Ras, Dieter Roelstraete, Jaap Schofour, Lisette Smits, Henk Slager, Apolonija Šušteršic, Jan Verwoert, Tao G. Vrhovec Sambolec, Werkplaats Typografie, and Hiske Zomer.

Projectassistenten:
Luizika Adenna van Kooten, Marie Bromander, Judith van Helden, Nadine Faber, Niels van Maanen, Tatjana Macic, Anna Ostrovskaja, Esmee Sanders, Sasha Stone, Rosa Streekstra, Floor van Tongeren, and Arnisa Zepo.

Links:
de Appel
Art & Culture Advice Committee Amsterdam Noord
Bed & Brek in Van der Pek
HTV de Ijsberg
Museum Amsterdam Noord
Noordjes Kinderkunst
Stadsdeel Amsterdam Noord Kunst & Kultuur
Steim
Tolhuistuin
Werkplaats Typographie

A shared image of what is to come is not only healthy but is also a form of prophecy; the fulfilment of the only future we can imagine, whether utopian or apocalyptic, is, on some deep level, satisfying – as revealed by the perverse relish with which we currently absorb media reports of financial breakdown. If a new future is to be developed, is it reasonable to ask art to contribute to its construction?
-Jonathan Griffin, Future Conditional.

Voor het project Weak Signals, Wild Cards hebben we kunstenaars gevraagd twee dingen te doen. Ten eerste om een mogelijke toekomst te verbeelden, in reactie op de huidige plannen voor Amsterdam- Noord; het grootste stadsdeel van Amsterdam, dat een omvangrijk architectonisch en sociaal vernieuwingsproces ondergaat. Ze moeten tevens een werk maken vanuit die toekomst. Verkeerde voorspellingen zijn min of meer een gegeven, aangezien de voorgestelde maatschappijen in de gerealiseerde kunstwerken nog geen werkelijkheid zijn, evenmin als de infrastructuren en instellingen die deze in werking zetten. Hierom zijn ze louter een voorstel, volledig misplaatst in het heden, onbedoeld gericht op het hier en nu. Deze tijdsverschuiving is een reactie op de overdonderend beperkende neoliberale bedoelingen waarmee de kunst wordt ingezet binnen huidige stadsplanning. Kunst als de zoveelste reeds van te voren vastliggende factor in een overkoepelend stedelijk plan, staat steeds meer symbool voor de werkomstandigheden van kunstenaars en curatoren over de hele wereld. Als we oprecht geen invloed meer hebben op de context waarin we nu werken, kunnen we misschien de toekomst nog destabiliseren, of opnieuw creëren.

“God heeft de wereld geschapen en de Nederlanders Holland,” zo luidt het gezegde. Ieder veld en iedere rij met bomen is door iemand bedacht. Het gaat om de maakbaarheid van het land en het lijkt erop dat deze logica ook van toepassing is op de samenleving die hieruit voortkomen. Social engineering is een levende praktijk en Amsterdam-Noord is sinds de jaren ’30 bijna een museum van sociale huisvestingsinitiatieven. Van oudsher werd dit gebied, dat van de eigenlijke stad werd gescheiden door het water van het IJ, gezien als een afgezonderde plek voor ‘vuil werk.’ In de zeventiende eeuw werd het gebied gebruikt voor het ophangen van misdadigers en in de twintigste eeuw voor de gedwongen sociale ‘heropvoeding’ van criminele armen. Ondertussen onderging de scheepvaartindustrie met zijn arbeiders op de IJ-oevers van Noord een bloeiperiode, tot deze industrie in de jaren ’80 ineenstortte. Een groot deel van deze scheepwerfarbeiders woont nu nog steeds in dit stadsdeel, naast een derde generatie Nederlanders van buitenlandse afkomst en een groeiend aantal jonge gezinnen. Een dergelijk verhaal van ‘buitenstaander zijn’ ligt ten grondslag aan veel van de retoriek van de herontwikkeling van het stadsdeel. Het was geen verrassing dat ex-minister van Volkshuisvesting Ella Vogelaar de Van der Pekbuurt in Amsterdam-Noord als een ‘probleemwijk’ aanwees.

In de nieuwe plannen voor Amsterdam-Noord staat de geëconomiseerde en geïnstrumentaliseerde creativiteit centraal. Deze sector is aantrekkelijk voor politici en beleidsmakers, aangezien de culturele producenten vaak indirect de sociale structuren van de stad herscheppen. Ze hebben goedkope, maar ook grotere ruimtes nodig, hetgeen ze tot de perfecte gebruikers maakt van de overblijfselen van het ‘Fordisme’: verlaten industrieterreinen, impopulaire buurten en ongebruikte kantoorgebouwen.

De plannen voor de nieuwe wijk Overhoeks in Noord beslaan niet alleen 2,200 nieuwe appartementen aan het water, maar ook het prestigieuze nieuwe Filmmuseum. Op de nabijgelegen NDSM-werf, waar vroeger schepen gebouwd werden, stijgen de prijzen van het vastgoed dankzij het aantrekkelijke imago van de verschillende creatieve bedrijven die nu in voormalige pakhuizen gevestigd zijn. De voormalige kantine van Shell waarin Weak Signals, Wild Cards zal plaatsvinden zal binnenkort de Tolhuistuin worden, een kunstcentrum voor de buurtgemeenschap. Tijdens de renovatie van de Van der Pekbuurt zullen veel sociale huurwoningen overgaan naar private partijen—en tot het zover is kunnen de ‘creatieven’ er goedkoop wonen. Voor de titel van het project zijn termen uit de futurologie gebruikt—weak signals zijn kleine signalen waaruit blijkt dat er grote veranderingen aankomen. Wellicht vormen wij als curatoren van dit project, samen met de kunstenaars die sinds kort de Van der Pekbuurt bevolken, de weak signals voor de toekomst van de buurt. Als onderdeel van ons onderzoek in Noord hebben we de marketingkantoren, vastgoedontwikkelaars en woningbouwcorporaties bezocht, en vele powerpoints, architectonische schetsen en ‘CGI flythroughs’ voor Amsterdam- Noord bekeken. Eén ding is duidelijk: de toekomst van het stadsdeel is zó krachtig geanticipeerd en gevisualiseerd, dat het al bijna een fait accompli is.

Tegen de achtergrond van de huidige discussies over de creatieve sector in Amsterdam, bijvoorbeeld tijdens de conferentie My Creativity in 2007, hebben wij ons afgevraagd wat de rol van de kunst zelf in de creatieve sector is. Want hoewel de kunst een ideologische sleutelpositie inneemt, past zij veel minder makkelijk binnen de formules van de creatieve sector dan de meeste plannenmakers en beleidsmakers lijken te veronderstellen. Zelfs de omarming van een kritisch artistiek discours als een praktijk binnen de creatieve sector, staat toe dat de ideologie van de vrije markt het potentieel van de kunst neutraliseert door haar functie te versmallen tot een uitlaatklep voor sociale spanningen.

Wat voor kunstenaars en curatoren ontbreekt in de ‘Creatieve Stad’, is de mogelijkheid om in zo breed mogelijke zin vrijelijk bij te dragen aan het scheppen van de context waarin men werkt. Omdat de stadsplanning in Nederland de neiging heeft een volledige visie na te streven, wordt er weinig ruimte gelaten voor onzekerheid. De conceptuele ideeën over ‘gemeenschap’ of ‘samenleving’ die door kunstenaars worden gehanteerd komen zelden overeen met dezelfde termen zoals zij in de stadsplanning of door beleidsmakers worden gebruikt.

Kunstenaars zijn er aan gewend geen garanties te kunnen geven, doordat zij juist omstandigheden van permanente onzekerheid creëren. Wij willen deze toestand niet blindelings toejuichen, maar er is één ding dat we over kunstenaars kunnen zeggen; dat zij in een unieke positie verkeren te kunnen speculeren, zonder al te veel vangnetten. De feitelijke of veronderstelde gevolgen van de mondiale economische crisis leiden op z’n minst tot de behoefte om over mogelijke toekomsten, anders dan voorgeschreven door planners en beleidsmakers, na te denken.

Weak Signals, Wild Cards neemt bezit van de voormalige Shellkantine op een moment dat het leegstaat, precies op het moment tussen zijn industriële geschiedenis en zijn ‘creatieve’ toekomst. In plaats van kunstenaars te behandelen als de visionaire bouwers van een toekomstige samenleving, vragen wij hen om zich te gedragen als kunstenaars die nu al werken binnen de omstandigheden van een toekomstige maatschappij; en die toekomst staat open voor hun verbeeldend vermogen. De kunstwerken die voortvloeien uit een hedendaagse ontmoeting met deze denkbeeldige toekomst laten zich op verschillende manieren lezen; als documentatie van utopieën of dystopieën, als absurditeiten of satires, oproepen of manifesten.

-Clare Butcher, Lilian Engelmann, Mia Jankowicz, Christina Li, Ana Nikitović, and Ji Yoon Yang.

Tijdmachine

Een educatieve workshop met Noordjes Kinderkunst, 13 en 14 juni 2009

Dit project werd ontwikkeld en bedacht in nauwe samenwerking met Noordjes Kinderkunst en is het resultaat van een tweedaagse workshop met kinderen uit de buurt. De deelnemers bouwden een tijdmachine met persoonlijke voorwerpen en met materiaal dat ze vonden in leegstaande panden in de omgeving.

De novelle The Time Machine van H.G. Wells uit 1895 gaat over de ervaringen van een tijdreiziger in verschillende tijdperken en samenlevingen, waar hij met een uit hout en staal opgetrokken tijdmachine heen reist. Ondanks zijn ongelooflijke avonturen komt hij altijd op tijd terug om de verhalen aan zijn tafelgasten te kunnen vertellen. De verre werelden die in The Time Machine via het tijdreizen konden worden bereikt, stelden Wells in staat een aantal kritische kanttekeningen te plaatsen bij de hevige industrialisering en hardvochtige sociaal-politieke omstandigheden in het Groot-Brittannië aan het begin van de vorige eeuw. Het is precies deze denkbeeldige chronologische chaos die de kinderen van Noordjes Kinderkunst heeft geïnspireerd bij de bouw van hun tijdmachine.

Noordjes Kinderkunst werd twee jaar geleden door Saskia Noordhuis opgezet en wordt ‘gerund’ door de mascotte Noordje – een klein meisje, dat in het huis op de hoek van het Van der Pekplein woont. Voor de kinderen van de buurt worden er twee maal per week kunstworkshops gehouden, met een programma van kunstenaarsbezoeken en tentoonstellingen. Noordjes Kinderkunst zelf moet uitgroeien tot het eerste kindermuseum in Amsterdam Noord, als onderdeel van de ontwikkeling van het cultureel centrum de Tolhuistuin volgend jaar op het voormalige Shell-terrein.

De plannen voor dit museum en de ideeën om met buurtkinderen te werken in het algemeen hebben de curatoren van Weak Signals, Wild Cards ertoe aangezet om samen met Noordjes Kinderkunst en Aldo Kroese het bouwen van deze tijdpoort te faciliteren die ons in staat stelt om te onderzoeken wat er achter de huidige overgangstijd in Amsterdam Noord ligt, en toch voor het eten thuis te zijn.

De sculpturen die de kinderen maken zullen tijdens de tentoonstelling te zien zijn in de Tolhuistuin. Met speciale dank aan: Saskia Noordhuis en Aldo Kroese

www.noordjeskinderkunst.nl
Bekijk meer beelden van de workshop.

Kijkruimte

Kijkruimte residentie – Laura Oldfield Ford

Een residentieproject met de Kijkruimte, 8 t/m 17 juni 2009

Open atelier 17 t/m 26 juni 2009

Kijkruimte, Van der Pekstraat 15 Amsterdam-Noord

De Kijkruimte wordt gerund door Daniela Paes Leão en is een onafhankelijk satellietproject van het aanstaande kunstcentrum de Tolhuistuin. De Kijkruimte is gesitueerd in een woonhuis in de Van der Pekstraat en biedt woonruimte voor een kunstenaar evenals een veelzijdige ruimte die voor een tentoonstelling of als open atelier gebruikt kan worden.

De Kijkruimte is een ‘migratory blue point’ – het komt voort uit Het Blauwe Huis in IJburg, een kunstproject van Jeanne van Heeswijk waar vier jaar lang kunstenaars, schrijvers, architecten en onderzoekers worden uitgenodigd om medebewoners van IJburg te worden en vanuit hun eigen discipline onderzoek doen naar de ontwikkelingen van IJburg en een gemeenschap in wording.

De Kijkruimte, die gebaseerd is op Paes Leão’s ervaringen met Het Blauwe Huis, wil een flexibele en ontvankelijke basis bieden van waaruit hedendaagse kunstenaars projecten kunnen ontwikkelen als antwoord op de lokale omgeving.

Het idee is om met de Kijkruimte een onderzoeksplatform creëren dat als instrument gebruikt kan worden om de twee schijnbaar belangrijkste spelers in Noord samen te brengen: de multiculturele bevolking van de arbeidersbuurten en de bloeiende kunstscène. Deze twee lijken op dit moment gescheiden van elkaar, waardoor er een gat ontstaat tussen de verwachtingen van Noord en de plek zelf.

Ons voorstel is de grenzen van deze twee realiteiten te verleggen om zo tot een productieve confrontatie te komen, en hun potentiële verbinding te onderzoeken.

Laura Oldfield Ford is de eerste kunstenaar in residentie bij de Kijkruimte, en gebruikt de residentie voor onderzoek voor haar bijdrage aan Weak Signals, Wild Cards. Behalve het werk dat ze voor de tentoonstelling produceert zullen ook de schetsen, ideeën en plannen die tijdens de residentie zijn ontstaan te zien zijn tijdens haar open atelier (17 t/m 26 juni), waardoor de bezoekers een kijkje krijgen in het ontstaansproces van haar werk.

Met bijzondere dank aan Daniela Paes Leão.

Persbericht Lokale interesse en listings (download PDF) Nationale en internationale focus (download PDF) *Foto's van Tijdmachine, een educatieve workshop met Noordjes Kinderkunst* De workshop vond plaats op 13 en 14 juni 2009 (klik op een afbeelding om in hoge resolutie te downloaden)